Nauka słówek przez czytanie: co mówią badania

Większość słów poznajemy z kontekstu, a nie z list

W szkole wprost uczy się kilkuset słów rocznie, a słownictwo dziecka rośnie o tysiące. W klasycznym badaniu Nagy, Herman i Anderson dawali uczniom do przeczytania zwykłe teksty, a potem sprawdzali nieznane słowa, które się w nich pojawiły. Już jedno przeczytanie dawało niewielki, ale pewny przyrost¹. Niewielkie przyrosty szybko się sumują, gdy w ciągu roku czyta się setki tysięcy słów.

Stephen Krashen przeanalizował dużą liczbę badań i doszedł do tego samego wniosku zarówno dla języka ojczystego, jak i obcego: słownictwo i ortografię przyswajamy głównie dzięki czytaniu, a nie wkuwaniu².

Czytanie uczy też tego, czego nie da lista słówek: które słowa się ze sobą łączą (po angielsku mówi się make a decision, a nie do a decision), w jakim stylu słowo się używa, jak działa gramatycznie i w jakich sytuacjach się pojawia. Kto częściej spotyka słowo w treściwym kontekście, zna lepiej te różne jego aspekty, a nie tylko tłumaczenie³.

Zasada 98%: jak trudna powinna być książka?

Gdy tekst jest pełen nieznanych słów, przestajesz go rozumieć i przestajesz się z niego uczyć. W znanym eksperymencie Hu i Nation zmieniali udział nieznanych słów w opowiadaniu i mierzyli rozumienie. Ich wniosek: większość czytelników musi znać około 98% słów, żeby zrozumieć tekst literacki bez pomocy⁴. To jedno nieznane słowo na pięćdziesiąt, czyli mniej więcej sześć na zwykłej stronie.

Żeby osiągnąć 98% w zwykłym tekście po angielsku, potrzeba około 8–9 tysięcy rodzin wyrazów⁵. Większość uczących się jest od tego daleko, dlatego istnieją lektury uproszczone i teksty według poziomów. Powtórzenie badania z 2023 roku na większej grupie wykazało, że związek między znajomością słów a rozumieniem jest bardziej płynny niż jeden próg⁶. Traktuj więc 95–98% jako wskazówkę, a nie sztywną regułę.

W praktyce: wybieraj teksty, w których rozumiesz fabułę bez tłumaczenia. Jeśli sięgasz po słownik kilka razy w akapicie, weź łatwiejszy tekst albo artykuł na swoim poziomie, na przykład z katalogu tekstów według poziomów.

Jedno spotkanie ze słowem to za mało

Słowo zobaczone raz zostawia tylko ślad. Webb pokazał, że osoby, które częściej spotykały nieznane słowa, znały je wyraźnie lepiej³. W badaniu z nieuproszczoną powieścią Pellicer-Sánchez i Schmitt stwierdzili, że słowa, które pojawiły się ponad dziesięć razy, czytelnicy rozpoznawali znaczeniowo w 84%, a samodzielnie przypominali sobie ich znaczenie w 55%, i to bez żadnej nauki⁷.

Nawet po dziesięciu spotkaniach prawie połowy znaczeń nie udało się przypomnieć. A większość nowych słów w prawdziwej książce pojawia się znacznie rzadziej niż dziesięć razy. Samo czytanie to powolny sposób na utrwalenie słowa.

Dlaczego samo czytanie nie wystarcza

Czytelnicy przy tym pomijają słowa. Hulstijn i współpracownicy zauważyli, że uczący się często nie zwracają uwagi na nieznane słowa albo błędnie sądzą, że już je znają; gdy znaczenie było pod ręką w trakcie czytania, na przykład w przypisie na marginesie, zapamiętywali więcej słów⁸.

Do tego dochodzi zapominanie. Bez powtórek spora część tego, czego nauczysz się dziś, zniknie w ciągu kilku dni. Dobra wiadomość: zapominanie można spowolnić prostą techniką, czyli krótkimi powtórkami w coraz dłuższych odstępach. Opisujemy ją w części 2: jak zapamiętywać nowe słowa.

Najskuteczniej jest więc łączyć oba podejścia: czytanie daje słowa w kontekście, a świadome powtórki sprawiają, że zostają w pamięci.

Jak uczyć się słówek przez czytanie: praktyczna metoda

1. Wybierz właściwy poziom. Musisz rozumieć fabułę bez tłumaczenia. Krótkie artykuły na twoim poziomie to dobry początek przed książkami w oryginale.
2. Nie tłumacz wszystkiego. Sprawdzaj słowa, bez których nie rozumiesz zdania, albo te, które ciągle wracają. Resztę pomijaj: ważne słowa jeszcze spotkasz.
3. Sprawdzaj znaczenie w kontekście. Słownik podaje wszystkie znaczenia, a zdanie podpowiada, które jest tu użyte. Idiomy i stałe wyrażenia tłumacz w całości.
4. Zapisuj słowa, które sprawdzasz. Słowo sprawdzone raz i zapomniane to słowo, które sprawdzisz znowu w przyszłym tygodniu.
5. Powtarzaj w krótkich sesjach. Kilka minut aktywnego przypominania dziennie daje więcej niż godzina czytania list.
6. Czytaj tego samego autora albo na ten sam temat. W obrębie jednej książki czy serii słowa się powtarzają, a każde nowe spotkanie utrwala je bez wysiłku.

Jak to działa w Booklex

Booklex powstał właśnie na podstawie tych badań. Czytasz własne książki EPUB i PDF, klasykę z darmowej biblioteki albo teksty według poziomów od A1 do C2. Gdy słowo cię zatrzyma, dotknij go: tłumaczenie, znaczenie i wymowa pojawią się na stronie, więc czytasz dalej, zamiast je pomijać. Inteligentny tłumacz czyta całe zdanie, dlatego idiomy tłumaczy jako wyrażenia, a nie słowo po słowie.

Każde dotknięte słowo zapiszesz jednym ruchem na liście danej książki. Potem Booklex przypomina ci je we właściwych momentach w pięciu krótkich ćwiczeniach i słowa z twojej książki stają się słowami, które naprawdę znasz. Jak to działa, wyjaśniamy w części 2.

Najczęstsze pytania

Źródła

1. Nagy, W. E., Herman, P. A., & Anderson, R. C. (1985). Learning words from context. Reading Research Quarterly, 20(2), 233–253. 10.2307/747758
2. Krashen, S. (1989). We acquire vocabulary and spelling by reading: Additional evidence for the input hypothesis. The Modern Language Journal, 73(4), 440–464. 10.1111/j.1540-4781.1989.tb05325.x
3. Webb, S. (2007). The effects of repetition on vocabulary knowledge. Applied Linguistics, 28(1), 46–65. 10.1093/applin/aml048
4. Hu, M., & Nation, I. S. P. (2000). Unknown vocabulary density and reading comprehension. Reading in a Foreign Language, 13(1), 403–430.
5. Nation, I. S. P. (2006). How large a vocabulary is needed for reading and listening? The Canadian Modern Language Review, 63(1), 59–82. 10.3138/cmlr.63.1.59
6. Kremmel, B., Indrarathne, B., Kormos, J., & Suzuki, S. (2023). Unknown vocabulary density and reading comprehension: Replicating Hu and Nation (2000). Language Learning, 73(4), 1127–1163. 10.1111/lang.12622
7. Pellicer-Sánchez, A., & Schmitt, N. (2010). Incidental vocabulary acquisition from an authentic novel: Do Things Fall Apart? Reading in a Foreign Language, 22(1), 31–55. nflrc.hawaii.edu/rfl/item/207
8. Hulstijn, J. H., Hollander, M., & Greidanus, T. (1996). Incidental vocabulary learning by advanced foreign language students: The influence of marginal glosses, dictionary use, and reoccurrence of unknown words. The Modern Language Journal, 80(3), 327–339. 10.1111/j.1540-4781.1996.tb01614.x